پیشگیری از زخم بستر (زخم فشاری)؛ راهنمای کامل مراقبت از بیمار
پیشگیری بهتر از درمان است. زخمهای فشاری که با نام زخم بستر نیز شناخته میشوند، زخمهای جدیای هستند که وقتی فشار مداوم روی یک ناحیه از بدن جریان خون را محدود میکند، روی پوست و بافت زیرین ایجاد میشوند. پیشگیری از این صدمات دردناک برای حفظ راحتی بیمار، جلوگیری از عفونت و کاهش هزینههای درمان اهمیت زیادی دارد. در این مطلب از کلینیک زخم وندیران، راهکارها و اقدامات عملی برای جلوگیری از ایجاد زخم فشاری را مرور میکنیم.
زخم بستر چیست و چرا ایجاد میشود؟ زخم بستر زمانی شکل میگیرد که بیمار برای مدت طولانی بیحرکت بماند و وزن بدن بهطور مداوم به یک نقطه فشار وارد کند. این فشار، خونرسانی به پوست و بافت را قطع میکند و بهمرور باعث آسیب و زخم میشود. بیماران بستری، سالمندان و افرادی که توان تغییر وضعیت خود را ندارند، بیشتر در معرض خطر هستند.
۱. تغییر وضعیت منظم بیمار هر ۲ تا ۳ ساعت یکبار بیمار را پهلو به پهلو کنید. بهترین وضعیت برای استراحت، حالت نیمهپهلو (چرخش متناوب بین پهلوی چپ و پهلوی راست) است تا فشار روی یک ناحیه ثابت نماند.
۲. استفاده از بالش و تشک مناسب چند بالش با ابعاد حدود ۲۰×۲۰ سانتیمتر و ضخامت ۵ سانتیمتر (به تعداد ۶ تا ۷ عدد) تهیه کنید و هنگام تغییر وضعیت، آنها را زیر نواحی تحت فشار و دارای برجستگی استخوانی قرار دهید. همچنین یک تشک مواج سلولی متناسب با وزن بیمار تهیه کنید.
۳. مراقبت صحیح از پوست پوست بیمار را تمیز و خشک نگه دارید. در صورت اجابت مزاج، در اسرع وقت زیر بیمار را تمیز کنید، پوست را با آب ولرم شسته و خشک کنید و سپس با کرم زینک اکساید چرب کنید. نواحی دارای برجستگی استخوانی را روزی یک تا دو بار با کرمهای محافظ (که سادهترین آنها وازلین است) چرب کنید.
۴. جابجایی صحیح بیمار روی تخت برای جابجا کردن بیمار روی تخت، از یک ملحفه کمک بگیرید؛ آن را بهصورت افقی از زیر بیمار رد کنید و دو نفره با گرفتن دو سر ملحفه، بیمار را کمی بلند کرده و سپس جابجا کنید. از کشیدن بیمار روی تخت جداً خودداری کنید، چون اصطکاک باعث آسیب پوست میشود.
۵. نکات نشستن روی ویلچر یا صندلی هنگام نشستن بیمار روی ویلچر یا صندلی، هر ۱۵ تا ۲۰ دقیقه یکبار نشیمنگاه او را به کمک دستهای خود بیمار یا با کمک دیگران کمی از سطح صندلی بلند کنید تا خونرسانی به پوست حفظ شود. در صورت نشاندن بیمار روی صندلی یا ویلچر، حتماً از تشکچهٔ مخصوص استفاده کنید.
۶. تغذیهٔ مناسب تغذیه با خطر بروز زخم فشاری رابطهٔ مستقیم دارد؛ اگر بیمار دچار سوءتغذیه شود، بیشتر در معرض زخم بستر قرار میگیرد. رژیم غذایی مناسب و کافی برای بیمار در نظر بگیرید. برای سالمندان میتوانید با نظر پزشک سالمندی، مولتیویتامینهای مخصوص را به برنامهٔ غذایی اضافه کنید.
۷. مراقبت هنگام بیاختیاری و استفاده از پوشک از خیس ماندن بستر بیمار جلوگیری کنید. تا حد امکان از پوشک کردن بیمار خودداری کنید؛ اما اگر بهصورت موقت مجبور به استفاده از پوشک هستید، پیش از پوشاندن آن، ناحیهٔ کشالهٔ ران را با پماد زینک اکساید یا وازلین چرب کنید.
۸. زاویهٔ سر تخت سر تخت بیمار را بیش از ۳۰ درجه بالا نبرید، زیرا زاویهٔ بیشتر باعث لیز خوردن بیمار روی تخت و ایجاد زخم در ناحیهٔ پشت میشود.
۹. ارزیابی خطر و آموزش مراقبان بیمار را بهطور منظم از نظر خطر بروز زخم فشاری ارزیابی کنید؛ بیمارانی که در وضعیت پرخطرتری قرار دارند به مراقبت بیشتری نیاز دارند. همچنین مراقبان و اعضای خانواده باید آموزشهای کافی دربارهٔ پیشگیری از زخم بستر ببینند.
نواحی پرخطر بدن برای زخم فشاری نواحی دارای برجستگی استخوانی که وزن بدن را تحمل میکنند، بیشتر در معرض خطر زخم فشاری هستند؛ از جمله: گوشها، کتفها، ستون فقرات، آرنجها، استخوان ساکروم و کوکسیکس (ناحیهٔ نشیمن)، استخوان لگن و هیپ، سطح داخلی و خارجی زانوها، قوزک داخلی و خارجی، و پاشنهها. این نقاط را با دقت بیشتری بررسی و محافظت کنید.
درجهبندی (مراحل) زخم فشاری زخم بستر بر اساس شدت به این مراحل تقسیم میشود: درجهٔ ۱، درجهٔ ۲، درجهٔ ۳، درجهٔ ۴، بهعلاوهٔ دو دستهٔ «غیرقابل درجهبندی» و «آسیب بافتی عمیق». هرچه زخم زودتر تشخیص داده شود، درمان سادهتر و سریعتر خواهد بود؛ به همین دلیل بررسی روزانهٔ پوست بیمار اهمیت زیادی دارد.
چه زمانی به متخصص زخم مراجعه کنیم؟ اگر روی پوست بیمار قرمزی پایدار، تاول، تغییر رنگ یا زخم باز مشاهده کردید، بدون معطلی با متخصص زخم مشورت کنید. درمان بهموقع، کلید جلوگیری از پیشرفت زخم و بروز عفونت است. این مطلب جنبهٔ آموزشی دارد و جایگزین توصیهٔ پزشک نیست.
مراقبت تخصصی از زخم بستر در کلینیک وندیران کلینیک زخم وندیران با کادر تخصصی، آمادهٔ مشاوره و درمان زخم بستر و زخمهای مزمن است. آدرس: تهران، میدان امام حسین، خیابان دماوند، بیمارستان بوعلی، کلینیک زخم وندیران. اینستاگرام: @woundiran